gốm tử sa

Ấm Tử Sa từ Huyền thoại đến Đời thực

Nghệ thuật ấm Tử Sa là một trong 4 quốc bảo của Trung Quốc, vì vậy người sành trà không thể không có bộ ấm tử sa Nghi Hưng để thưởng ngoạn. Loại trà cụ nổi tiếng này với những huyền thoại như pha trà không cần trà, lưu trà 5 ngày không hỏng… luôn luôn mê hoặc trà nhân.

Huyền thoại về tử sa

Người ta không khẳng định được tử sa trà cụ ra đời khi nào song điều chắc chắn nó tồn tại từ rất lâu, song hành với đời sống của trà. Ấm uống trà chỉ ra đời từ thời Minh, bởi vậy ấm tử sa không thể có trước giai đoạn ấy, tuy nhiên từ thời Đường – Tống, trà nghệ đã rất thịnh hành và trà nhân đương thời dùng oản (bát) và trản (bát nông) để thưởng trà, đấu trà.

Truyền thuyết còn đến nay ở huyện Vô Tích – Hằng Châu đều cho rằng chính Phạm Lãi, người tình của nàng Tây Thi chính là người đã chế tạo ra những trà cụ tử sa đầu tiên từ 2000 năm trước. Công lao dạy dân làm trà cụ, nuôi cá, nuôi ngọc trai, canh tác nông nghiệp đã được người dân tôn ông làm “Thần tài – Chu công” ở Vô Tích và thờ cúng ông ngày 2 và 16 âm lịch hàng tháng.

Một truyền thuyết mang tính huyền hoặc khác nhằm tôn vinh ấm tử sa kể về câu chuyện mua phú quý khi một nhà sư kỳ dị đi ngang qua thôn Nghi Hưng rao lớn “ai mua phú quý không?”. Chẳng ai quan tâm đến lời rao ấy ngoại trừ một ông già bần hàn muốn thử tìm vận may. Nhà sư dẫn ông lên vùng núi Tinh Sơn, đá chân xuống đất rồi biến mất. Ông lão bèn đào sâu xuống tìm “phú quý” và ông gặp lớp đất ngũ sắc, đó chính là tử sa.

Dã sử về chùa Kim Sa ở Nghi Hưng lại khẳng định một vị hòa thượng trụ trì chùa tên Ngô Nghĩa Sơn thời Minh là người đầu tiên chế tạo ra độc ẩm quý hiếm từ đất tử sa để dùng.

Nghệ nhân có công nâng việc chế tác ấm tử sa lên mức nghệ thuật, lưu danh sử sách chính là Cung Xuân. Cung Xuân đã sáng tạo cách dùng muỗng đong trà làm cốt rồi lấy tử sa đắp lên nặn thành ấm trà… Cuối cùng ông làm được nhiều ấm trà đẹp, khởi thảo những trang đầu cho lịch sử ấm tử sa Nghi Hưng. Do có biệt tài bẩm sinh và am tường trà nghệ, ấm trà do Cung Xuân chế tạo được người đời ca tụng bởi cái “thần” của ấm, bởi ông khéo léo dụng được nét mờ ảo của chất tử sa tạo cảm giác cho người thưởng lãm thấy ấm Cung Xuân như một cổ khí linh thiêng. Con cháu Cung Xuân đã kế tục cho ra đời nhiều loại ấm tử sa lưu truyền hậu thế như những sản vật đặc trưng của Vô Tích. Cuộc bể dâu lịch sử Trung Hoa làm nhà Minh sụp đổ vào giữa thế kỷ 17, rất nhiều trung thần không cam chịu hợp tác với nhà Thanh đã rời bỏ Trung Nguyên chạy xuống các nước vùng Đông Nam Á. Theo chân họ, ấm tử sa Cung Xuân cũng vượt muôn trùng sóng biển xuống phía nam và hiện còn lưu giữ ở Singapore. Ấm tử sa được coi là một trong 4 quốc bảo Trung Hoa trong chiến lược bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống Trung Quốc (gồm kinh kịch, quốc họa thủy mạc, ấm tử sa, lụa Tô Châu).

Tiếp theo Cung Xuân vào những đời sau có Thời Đại Bân đã lãng mạn hóa loại sản phẩm tưởng như vô tri vô giác này. Người đời tôn vinh Cung Xuân và Thời Đại Bân lên hàng danh gia chế tác tử sa. Tiếp theo họ còn các đại gia khác: Đồng Hàn, Triệu Lương, Viên Tích v.v… đã đưa nghệ thuật ấm tử sa Nghi Hưng vang danh Trung Quốc và đã đạt tới thời kỳ cực thịnh trong suốt hai thế kỷ 17 và 18.

Nguyên liệu tử sa

Khác với những đồ gốm khác, tử sa đòi hỏi một quy trình công nghệ công phu hơn nhiều. Cả vùng Vô Tích, nói rộng ra trên toàn cõi Trung Hoa, duy nhất vùng Tinh Sơn có thổ khoáng tử sa. Vùng đất này như trong huyền thoại kể, đào xuống sẽ gặp đất tử sa 5 màu: đen, đỏ, tím, xanh, vàng… Màu vàng (thạch hoàng) khi nung lên cho màu đỏ (chu sa), đất xanh lam qua lửa chuyển thành nâu đậm “gan gà”, đất màu vàng nhạt hỏa biến sang thành lam sa v.v… Nguyên liệu tử sa hoàn toàn phải khai thác thủ công bằng tay, không dùng chất nổ để giữ tinh khí cho đất; bởi trong sa khoáng tử sa có rất nhiều lỗ nhỏ li ti, khi bị nhiễm khói thuốc sẽ không tẩy sạch được ảnh hưởng đến chất lượng trà. Các nghệ nhân còn lưu truyền cái “ngón bí quyết” trộn đất theo những tỷ lệ riêng tạo ra các màu đặc biệt: huyền sa, tử sa (ánh tím) là những công thức gia truyền.

Tử sa được luyện và trộn với sa khoáng trầm tích khai thác ở vùng Tinh Sơn xay nhuyễn. Tỷ lệ pha trộn bột đá trầm tích chính là bí quyết và làm thất vọng biết bao kẻ “đạo chích” theo nghiệp làm giả ấm tử sa. Bột trầm tích này mang đến cho ấm tử sa 23 nguyên tố vi lượng trong đó có sắt nên khi dùng trà bằng ấm tử sa vô hình chung ta đã dùng một loại nước trà khoáng hóa rất có lợi cho sức khỏe. Cũng nhờ yếu tố này, ấm tử sa thứ thiệt không bị “chân giả” lẫn lộn bởi nó luôn có tiếng thanh trong khi được gõ vào. Âm thanh này rất đặc trưng mà các loại ấm gốm khác không thể nào có được. Bột trầm tích trộn bên trong làm cho ấm tử sa xốp thông thoáng với bên ngoài, vậy người đời truyền tụng kiệt tác “tử sa” có thể ngắm thấy mức trà trong ấm và trà ủ trong ấm không bị biến chất trong suốt 5 – 6 ngày. Ấm tử sa được nung trong lò nhiệt độ rất cao trên 1.200 0C làm cho sản phẩm chắc bền hơn hẳn những ấm gốm dùng thông thường chịu đựng tốt trước mọi biến đổi nhiệt độ và có thể đun trực tiếp trên bếp lò.

Nghệ thuật chế tác ấm tử sa

Tuyệt tác ấm tử sa là các tác phẩm điêu khắc hoàn mỹ, nó không chỉ có công năng sử dụng như một loại trà cụ mà còn là những vật trưng bày, sưu tập và gia bảo. Bởi vậy ngoài dòng thương phẩm sản xuất hàng loạt, người ta chú trọng đến dòng tử sa nghệ thuật mà các nghệ nhân mài công, vắt óc nghiền ngẫm chế tạo ra chúng. “Ấm nào, nắp ấy” là một nguyên tắc bất di bất dịch cho mỗi bộ ấm tử sa thứ thiệt, nghệ nhân tạo ra nó có một độ chính xác đến kinh ngạc không chênh một sợi tóc. Bởi vậy trà nhân có thể ung dung khi rót ấm tử sa ở góc nghiêng 900 mà không hề sợ rơi nắp ấm. Ấy cũng là vì sao không bao giờ nắp ấm tử sa bị “xiềng xích” bởi sợi dây bảo vệ của chủ nhân. Miệng vòi, mặt thoáng ấm phải luôn trên mặt phẳng, khi chế đầy nước, trà không bị tràn ra vòi. Tạo tác vòi ấm là một bí quyết, vùng đất “dụng võ” cho các nghệ nhân thi thố tài năng. Tạo các dòng nước trà xoáy vặn lung linh, dòng nước kép nhị tuyền v.v… và khi ngưng rót, nước trà không lem trên miệng vòi luôn là những tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe phải đạt được của những tác phẩm muốn lưu danh.

Hình dáng ấm tử sa thường có 3 dạng: loại hình kỷ hà theo nguyên tắc đối xứng cân đối như tròn, vuông, lục giác v.v… Loại hình mô phỏng thiên nhiên như trái phật thủ, chiếc lá hoặc hình sừng tê giác v.v… Loại thứ ba kết hợp cả hai nguyên tắc trên để tạo dáng vừa cân xứng vừa thiên nhiên như trái bí ngô, trái đào tiên, đóa hoa sen v.v…

Nghệ thuật trang trí ấm tử sa thấm đẫm triết lý sâu xa bắt nguồn từ những chuẩn mực về luân lý, đạo đức cũng như ước vọng của cuộc sống. Đôi khi là những tích lịch sử răn dạy trung hiếu tiết nghĩa, đôi khi là câu chuyện dân gian đầy tính nhân văn. Cảnh đẹp sơn hà cẩm tú cũng là những mảng đề tài gợi cảm xúc sáng tạo cho các nghệ nhân.

Hướng dẫn chọn và chăm sóc Ấm Tử Sa

Ấm Tử Sa là một trà cụ quan trọng và cần thiết với người yêu trà . Ngoài việc có công năng hoàn hảo trong việc pha trà ấm tử sa còn là một tác phẩm nghệ thuật do những nghệ nhân làm ấm tạo ra . Vì thế nhiều người yêu trà còn mê cả việc sưu tầm ấm,coi việc thưởng lãm ấm tử sa là một thú vui . Ấm tử sa hay ấm tử sa Nghi Hưng rất đa dạng về kiểu dáng,màu sắc,phẩm cấp,nghệ nhân chế tác …. Hiện nay thị trường ấm tử sa ở việt nam rất phong phú,nhiều phẩm cấp khác nhau thật giả lẫn lộn, do đó để chọn được một chiếc ấm tử sa tốt đúng nghĩa khiến nhiều người mới chơi ấm gặp rất nhiều khó khăn .Ngoài việc giá thành của ấm tử sa không hề rẻ và giá cả không có một thước đo nào chính xác khiến cho người chơi ấm có khi phải trả một cái giá rất cao cho một chiếc ấm bình thường . Thêm nữa nghệ nhân làm ấm cũng rất phong phú nhiều đẳng cấp khác nhau,kiểu dáng của ấm thì phải vài cuốn sách dày như từ điển mới liệt kê hêt, màu sắc và phẩm cấp của đất làm ấm cũng muôn hình vạn trạng . Điều này khiến những người mới chơi như lâm vào mê hồn trận thật giả khó phân biệt . Do vậy để giúp những bạn mới nhập môn dễ dàng hơn trong việc chọn ấm thì chúng tôi đã cố gắng viết lại những kinh nghiệm thực tế của bản thân trong việc chơi ấm tử sa .Đây chỉ là những kinh nghiệm cá nhân được đúc rút ra một cách dễ hiểu nhất . Đi vào vấn đề chính để chọn được chiếc ấm tử sa tốt ta có thể căn cứ vào những đặc điểm như thế nào ?

Cách chọn Ấm Tử Sa

Chất đất làm ấm tử sa

Chất đất làm ấm tử sa gọi là đất nhưng thực tế là đá tử sa được để phong hóa rồi qua quá trình nghiền,lọc,nhào nặn … mà trở thành nguyên liệu làm ấm . Đât tử sa có năm màu sắc chính ( còn các màu sắc khác thì thường do phối trộn các màu lại với nhau hay trộn thêm khoáng chất khác tạo thành ) năm màu đó là : Tử Sa ( nâu tím ), Chu sa ( đỏ) ,Đoàn sa ( vàng nhạt), Lam sa ( xanh lam ) Lục sa ( xanh luc hay màu xanh vỏ đỗ ) . Để tìm hiểu cụ thể hơn về từng chất đất và các biến thể của nó các bạn có thể tham khảo bài viết : Tổng quan các loại Đất Tử Sa Đó là kiến thức mang tính hàn lâm về đất tử sa còn về cảm nhận thực tế khi cầm,sờ,vuốt, ngửi … thì đất tử sa tốt có những đặc điểm như nếu sờ bằng tay lên bề mặt ấm thì trơn láng mịn màng, da ấm có độ bóng tự nhiên, nhìn tuy bóng nhưng trên bề mặt ấm lại hơi sần tùy theo chất đất mà hạt lớn hay nhỏ .

Khi ngửi trong lòng ấm thì thường phải có mùi đất nếu có mùi khét, mùi hóa học hay các mùi khác lạ thì không nên mua .

Nghe bằng tai : do đất tử sa được nung ở nhiệt độ từ 1000 đến hơn 1300 độ vì vậy nếu nhấc nắp ấm lên hay lấy nắp cà nhẹ và miệng ấm có tiếng kêu thanh thoát vang giòn là ấm tốt nhất là với chất liệu chu sa . tuy nhiên với những loại đất như tử sa có độ xốp lớn tiếng kêu thường không vang giòn mà lộc cộc như tiếng gạch va vào nhau, với loại này ta nên đánh giá bằng hình thái da ấm để phân biệt .

Hình dáng ấm tử sa

Trong các tiêu chí chọn ấm thì hình dáng ấm là thứ làm người chơi ấm thấy cuốn hút nhất. Hình dáng ấm tử sa cực kỳ phong phú nhưng theo tôi thì nên chia làm 2 loại :

Ấm để dùng hàng ngày: có công năng pha trà tốt,dung tích vừa phải

Ấm để trưng bày : hình dáng khác lạ thương mua về để sưu tầm bày tủ cho đẹp là chính đây thường là những ấm có dung tích quá lớn không phù hợp để dùng hàng ngày hoặc những ấm có hình thù cổ quái nhìn thì đẹp nhưng pha trà thì bất tiện .

Để tham khảo các dáng ấm tử sa các bạn có thể đọc thêm bài : Các dáng Ấm Tử Sa phổ biến

Xét riêng về mặt hình dạng ấm hướng đến việc công năng pha trà tốt ta có các tiêu chí sau :

Dung tích vừa phải, thường là những ấm có dung tích từ 300ml trở lên là khá lớn có mua về cũng rất ít khi dùng, nên mua những ấm có dung tích khoảng 80ml đến 180ml phù hợp cho độc ẩm hay quần ẩm .

Nắp ấm : Nắp của chiếc ấm tử sa tốt phải kín khít với thân ấm để khi rót trà không bị trào ra phía ngoài dù có rót trà theo một góc nghiêng lớn cũng không bị rớt trà

Vòi ấm : Không có gì bực mình hơn một chiếc ấm có vòi chảy nước bí, dòng nước không thoát vì thế khi chọn ấm ta nên thử dòng nước xem có tròn đều hay không ( cái này tùy hình dáng lỗ vòi ), lực nước có mạnh, dòng nước chảy ra có suôn sẻ và hướng dòng nước có vị vẹo so với hướng vòi ấm không . Nếu đạt các tiêu chí trên là vòi ấm tốt .

Quai ấm : Phải dễ cầm nắm,thuận tiện cho ta cảm giác thoải mái thi cầm chiếc ấm lên rót trà .

Lưới lọc : là lưới ngăn xác trà phía trong thân ấm, có 3 kiểu là vòi một lỗ không có lưới lọc thường hay có ở ấm cũ,phỏng cổ … Lưới lọc hình thoi và lưới lọc hình bán cầu ( hay lưới lọc kiểu nhật ). Dù là loại nào thì khi nhìn vào ta phải thấy được sự tinh xảo, không có đất thừa bám quanh lỗ trên lưới, hay các đặc điểm cẩu thả . Vì lưới lọc có liên quan mật thiết đến dòng nước, vòi có tròn đẹp đến đâu mà lưới lọc bí thì dòng nước vẫn yếu như thường .

Tổng thể ấm : Đối với một sản phẩm thủ công như ấm tử sa thì các chi tiết chế tạo ấm phải cho ta thấy được sự tinh xảo, cẩn thận của người làm ấm thì đó mới là chiếc ấm đáng mua dù có đắt tiền . Vì thế bạn nên ngắm kỹ từng tiểu tiết trên chiếc ấm và trong lòng ấm nếu thấy được sự tinh xảo trong cách chế tác thì đó là chiếc ấm tốt .

Nghệ nhân làm Ấm Tử Sa

Hiện nay trên thị trường bạn có thể mua được những chiếc ấm giá chỉ hơn 1 triệu VNĐ nhưng được đóng triện các nghệ nhân nổi tiếng vậy đâu là sự thật ?

Vâng ! Sự thật là tiền nào của đó, nếu bạn có số tiền vài triệu đồng mà muốn mua một chiếc ấm của nghệ nhân nổi tiếng là điểu không thể, vì vậy nên tôi khuyên các bạn là đừng nên quan tâm đến nghệ nhân nào chế tác với giá thành đó . Cái bạn cần quan tâm lúc này là chất đất, công năng, cách chế tác mà thôi . Khi nhìn triện ấm thấy đóng ngay ngắn không lệch lạc là ổn .

Tất nhiên nếu bạn nhiều tiền sẵn sàng chi vài chục triệu cho một chiếc ấm thì tôi khuyên bạn nên làm chuyến du lich sang Nghi Hưng, gặp các nghệ nhân mua ấm ngay tại cửa hàng của họ và chụp vài kiểu ảnh làm kỷ niệm . Đó là cách chuẩn nhất để bạn có được một chiếc ấm nghệ nhân có tiếng tăm mà không sợ bị hớ .

Nếu bạn muốn tham khảo những nghệ nhân cực kỳ nổi tiếng thì bàn nên tham khảo bài : Nghệ nhân làm Ấm Tử Sa

Chăm sóc Ấm Tử Sa

Đến đây là kết thúc phần chọn ấm, bây giờ giả dụ là chùng ta đã mua được chiếc ấm ưng ý rồi thì phải làm gì tiếp theo . Chưa pha trà ngay được đâu các bạn à, phải làm sạch nó đã , tham khảo  bài viết : Cách làm sạch và khử mùi Ấm Tử Sa mới mua này nhé .

Sau khi làm sạch rồi và đưa vào sử dụng hàng ngày bạn cũng phải chú ý việc bảo dưỡng chăm sóc đúng cách ấm tử sa .

Mỗi khi pha trà xong ta nên đổ hết bã trà trong ấm đi, dùng nước sôi tráng sạch trong và ngoài ấm rồi dùng khăn sạch lau sạch sẽ, để ấm ở nới khô thoáng . Nếu ta không đổ bã trà mà để quên trong ấm đến khi trà bị thiu mốc ngấm vào làm hỏng ấm do ấm tử sa hấp thụ mùi rất tốt .

Điều quan trọng nữa là tuyệt đối không rửa ấm bằng xà phòng hay nước rửa bát vì mùi hóa chất có thể ngấm sâu vào trong ấm rất khó tẩy đi . Chỉ rửa ấm bằng tay dưới dòng nước sạch là đủ, sau đó dùng khăn khô lau lại . Nếu bạn có thời gian thì nên lau ấm thật kỹ bằng khăn không xơ hoặc dùng tay chà xát trên thâm ấm ( mùa đông lạnh cắt da mà cầm chiếc ấm vừa pha trà xong ấm sực lên xoa thú lắm ấy ) khi đó chiếc ấm sẽ lên nước bóng rất nhanh theo thời gian . Nhìn một chiếc ấm bóng lên từng ngày dưới công chăm sóc của mình thì bạn sẽ càng ngày càng yêu quý chiếc ấm ấy .